Pneumatologia Hierakasa z Egiptu na tle apokryficznego 'Wniebowstąpienia Izajasza' i starożytnych tradycji melchizedekiańskich, in: Vox Patrum 26 (2006) t. 49, 735-48; = Pneumatology of Hieracas of Egypt, and the 'Asce

Please download to get full document.

View again

of 14
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Categories
Published
Pneumatologia Hierakasa z Egiptu na tle apokryficznego 'Wniebowstąpienia Izajasza' i starożytnych tradycji melchizedekiańskich, in: Vox Patrum 26 (2006) t. 49, 735-48; = Pneumatology of Hieracas of Egypt, and the 'Ascension of Isaiah'
  VOX PATRUM 26 (2006) t. 49 Rafał ZARZECZNY SJ(Warszawa, PWT Bobolanum) PNEUMATOLOGIA HIERAKASA Z EGIPTU   NA TLE APOKRYFICZNEGO WNIEBOWSTĄPIENIA IZAJASZA   I STAROŻYTNYCH TRADYCJI MELCHIZEDEKIAŃSKICH Podstawowym i niemalże jedynym źródłem naszej wiedzy na temat Hiera-   kasa z Egiptu jest  Panarion  Epifaniusza z Salaminy1. Według tego herezjologa   Hierakas żył na przełomie III i IV stulecia i miał pochodzić z Leontopolis   w Górnym Egipcie2. Po swym nawróceniu zamieszkał na pustyni, gdzie prowadził życie surowego ascety3. Miał być niezwykle uczonym i zarazem płodnym   autorem pism ascetycznych oraz komentarzy biblijnych opracowanych w duchu   alegorycznym4. Pisał zarówno po grecku, jak i w języku koptyjskim. Ze względu na swą erudycję i surowy tryb życia cieszył się powszechnym szacunkiem, co   ściągało do niego wielu uczniów i nadało rozgłos jego doktrynie. Hierakas miał   potępiać małżeństwo, uważając je za instytucję Starego Prawa, w czym zbliżał   się do poglądów enkratyków5. W odniesieniu do preegzystencji duszy i zmartwychwstania w ciele duchowym miał podzielać poglądy Orygenesa, co też było   przedmiotem polemiki i konfliktu z biskupem Aleksandrii, Piotrem (300-311)6.   Według Ariusza, który w liście do biskupa Aleksandra przeciwstawia własne   nauczanie doktrynom Walentyna, Sabeliusza i właśnie Hierakasa, asceta 1Sprawę Hierakasa biskup Epifaniusz podejmuje w dwóch fragmentach swego  Panarionu,   mianowicie najpierw w rozdz. 55, 5, a następnie obszerniej w 67, 1-8. Nieliczne informacje o nim   przekazuje również św. Atanazy Aleksandryjski w  Liście do dziewic,  por. Y.M. Duval,  La prob-   lematiąue de la lettre aux vierges d’Athanase,  „Le Museon” 88 (1975) 419-424. Na temat fragmentu   koptyjskiego psalmu przypisywanego Hierakasowi zob. E. Peterson,  Ein Fragment des Hierakas   (?), „Le Museon” 60 (1947) 257-260; P.E. Kahle,  Bala’izah. Coptic texts from Deir el-Bala’izah in   Upper Egipt,  t. 1, Oxford 1954, 259. Bibliografia podstawowych opracowań na temat Hierakasa   z Leontopolis znajduje się w DPAC II 1742 (P. Nautin). Na temat teologicznego tla nauczania   Hierakasa w świetle świadectwa Epifaniusza zob. także A. Pourkier,  L’heresiologie chez Epiphane   de Salamine.  Paris 1992, 32n.2 Por.  Panarion  67, 1, 2.3 Por. tamże 67, 1, 6.4 Por. tamże 67, 1, 1-3.5 Por. tamże 67, 1, 7-8. Na temat enkratyzmu zob. DPAC 11151-1153 (F. Bolgiani).6 Liczne fragmenty pism Piotra Aleksandryjskiego wymienia CPG 1635-1662. Według Epifaniusza (Panarion  67,1, 5) Hierakas nie wierzył w zmartwychwstanie ciała, a jedynie w nieśmiertelność duszy i duchowe zmartwychwstanie.  736 RAFAŁ ZARZECZNY SJ z Leontopolis miał przedstawiać relację pomiędzy Ojcem a Synem na podobieństwo lamp odpalonych jedna od drugiej, czy też rozdwojonej pochodni,   lub wreszcie do dwóch knotków, które czerpią oliwę z tej samej lampy7. Hie-   rakas byłby zatem wyznawcą chrystologii modalistycznej8.W niniejszym szkicu zajmujemy się głównie aspektami pneumatologiczny-   mi w nauczaniu przypisywanym Hierakasowi przez Epifaniusza z Salaminy9.   Jego charakterystycznym rysem zdaje się być przede wszystkim relacja pomię-   dzy Duchem Świętym i postacią Melchizedeka, czego objaśnienie dokonuje się   w kontekście egzegezy  Listu do Hebrajczyków.  Oto pierwszy interesujący nas   fragment tekstu: „Herezjarcha Hierakas z Egiptu twierdził, że ów Melchizedek jest Duchem Świętym, ponieważ zostało powiedziane: «upodobniony do Syna Bożego pozostaje   kapłanem na zawsze» (Hbr 7, 3). Jak to również powiedział święty Apostoł:   «Duch bowiem przyczynia się za nami w błaganiach nie dających się wyrazić»(Rz 8, 26). Lecz ten, kto pojmuje duchowy sposób myślenia, ten rozumie, że   wstawia się On za wybranymi u Boga. Jednak Hierakas całkowicie odszedł od   tego. Duch bowiem nigdy nie przywdział ciała; i nikt [w ogóle] nie przywdziewał   ciała, jak tylko ten, który był [prawdziwym] królem Salem i kapłanem każdego   miejsca. Kiedy podejmę argumentację przeciwko owemu Hierakasowi i jego herezjom, wówczas powiem o tym więcej”10.7 Tekst listu Ariusza do biskupa Aleksandra z charakterystyką poglądów Hieraksa Epifaniusz   cytuje w  Panarion  69,7-8; interesujący nas odnośnik do teologii Hierakasa zob. w  Panarion  69,7,6,   GCS 37, 158, por. także: Athanasius,  De synodis  16, PG 26, 709A; Hilarius Pictaviensis  De   Trinitate  VI 5, 12, CCL 62, 208, PSP 64, 174; H. Pietras,  Początki teologii Kościoła,  Kraków   2000,185. W podobny sposób relację między Bogiem Ojcem a immanentnym Logosem w połowieII wieku opisywał Tacjan Syryjczyk (Oratio ad Graecos  5,4, ed. M. Markovich, PTS 43/44, Berlin -   New York 1995,14, BOK 24, 316). Na temat przypisywanej Hierakasowi formuły chrystologicznej   zob. P. Nautin,  Hieracas de Leontopolis,  „Annuaire d’Ecole Pratiąue des Hautes Etudes” Ve   section, 34 (1976-1977) 312-314.Por. J.N.D. Kelly,  Początki doktryny chrześcijańskiej,  tłum. J. Mrukówna, Warszawa 198893.9 Nie wiemy, w jakim stopniu fragment cytowany przez Epifaniusza rzeczywiście pochodzi od   Hierakasa. Epifaniusz z Salaminy, będąc nieocenionym źródłem wiedzy o wielu wspólnotach   i trendach w historii Kościoła, jest zarazem źródłem nie zawsze wiarygodnym. Biskup Salaminy   w swej zapalczywej nienawiści do wszystkiego, co wydawało mu się heretyckie, zwłaszcza wobec   wszystkich poglądów mniej lub bardziej związanych z osobą i nauczaniem Orygenesa, niejednokrotnie wypaczał katalogowane przez siebie doktryny, nie zawsze wykazując zmysł krytycyzmu   wobec dostępnych źródeł. Jego świadectwo musimy zatem przyjąć z pewną dozą ostrożności, por.   Pourkier,  L’heresiologie chez Epiphane de Salamine,  s. 32; E. Norelli,  Ascensio Isaiae. Commenta-   rius  9, 35, CCAp, 8, Tumhout 1995, 492.Epiphanius,  Panarion  55, 5, GCS 31, 330-331: „o (xev ‘lEQaxdę ó At/ujitloc; aloBaido/Jię von(£ei T 0 t)T 0 v tóv MeXxiae6ex s!vai tó JWEfifia to ayiov 6ia tó dcj>onoioi3(A£voę c(>r}Ot tw -utm tot) 0£ot) [i,£V£i t£Q£iję Etę xó óir)V£X£ę cbę ano tfję Xilj£(oę f|ę eijt£v ó ayioę anóazokoę  tó be   iWE-Ona wtEgEyTUYJcóra wieq ł]fi,ajv aTEvayiiolę dX,aX.r|TOię ó óe emaTa|j,£voę tó 4>qóvt)ja(x tot3 jtv£iifxaToę oLSsv on IOTE 0  ExX.£XT 0  jv £VTuyxdvEL tw 0£ą>e§Eji£a£ Se xai omoę navzeX&ę  roi) jtQOX£t(iśvotiou  ya.Q  aÓQxa eYEÓuaaTO tó jtv£ii(xd n:oTEodexa 6 e |rr) £v 6 i)adfX£vov oux eixev £ivai (3aadEi)ę wię  PNEUMATOLOGIA HIERAKASA Z EGIPTU 737 Fragment ten pochodzi z części dotyczącej doktryny domniemanej sekty mel- chizedekian, którzy według Epifaniusza pozostawali w jakimś związku ze szkołą Teodota Bankiera11. W tym miejscu biskup Salaminy jedynie zapowiada   szersze omówienie  błędnej doktryny Hierakasa, gdyż ten egipski asceta miał   uważać Melchizedeka za hipostazę Ducha Świętego ( yojil ^ el   tóv  M e ^ ioe S bk    elvai xó Jtvei3^a tó ayiov). Według biskupa Salaminy podstawą biblijną takiej   asocjacji miały być dla Hierakasa słowa Hbr 7, 3 (Melchizedek odwiecznym   kapłanem na podobieństwo Syna Bożego), interpretowane w świetle tekstu Rz   8, 26 (Duch Święty nieustannie wstawia się za nami u Boga). Egipski asceta   miał zatem przypisywać Melchizedekowi funkcję niebiańskiego orędownika   i pośrednika w zanoszeniu naszych modlitw do Ojca. Epifaniusz odrzuca to    jako herezję, argumentując, że Duch nie przywdział ciała (oagna  6e (ir)   ev6uod|ievov), a właściwym pośrednikiem pomiędzy człowiekiem a Bogiem    jest Chrystus, prawdziwy król Salemu i uniwersalny kapłan. Wcielenie jest   bowiem wyłącznie funkcją Syna Bożego.Zgodnie z zapowiedzią Epifaniusz omawia szerzej doktrynę Hierakasa   w rozdziale 6712. W tej obszernej prezentacji życia i doktryny egipskiego mnicha (podrozdziały 1-8) nas interesować będzie jedynie fragment dotyczący jego   pneumatologii: „Dalej opowiada wiele innych niedorzeczności o Duchu Świętym, prowadząc na   ten temat długi wywód. Potwierdzenie dla swoich wypowiedzi stara się znaleźć   w księdze Wniebowstąpienia Izajasza.  Otóż w tym tak zwanym Wniebowstąpieniu   zostało powiedziane: «Anioł idący ze mną pokazał mi i rzekł: Kim jest ten po   prawicy Boga? I powiedziałem: Ty wiesz, panie. Mówi: To jest Umiłowany.A kim jest ten drugi, podobny do niego, przychodzący z lewej [strony]? I powiedziałem: Ty wiesz. Mówi: To jest Duch Święty, który mówił w tobie i w prorokach;   i był - powiada - podobny do Umiłowanego». Potwierdzenie tego stara się znaleźć   także w słowach: «Upodobniony do Syna Bożego pozostaje kapłanem na wieki»”13.2aX,r]|i xai legEuę tójtotj wóę jcaigtó Ss ote jt£qL toiitou xott ‘l£Qaxa xai xfję aiitoi) algEaEcoę tt}v   avaTQOJir]v itoir|ao(xai tóte  ev   TcXdxei   jtEgi toi3xcov 5iT)yr]aoiiai”.11 Doktrynie Teodota  z   Bizancjum, zwanego Garbarzem i jego rzymskiej szkole Epifaniusz   poświęca wiele miejsca w rozdziale dedykowanym domniemanej sekcie melchizedekiańskiej   (Panarion  55). Wspomina o nim także Pseudo-Hipolit (Philosophumena  VII 35-36) oraz Pseu-   do-Tertulian (Adversus haereses  VIII 3); por. C. Gianotto,  Melchisedek e la sua tipologia. Tradi-    zioni giudaiche, cristiane e gnostiche (sec. II a.C. - sec. III d.C.),  Brescia 1984, 240-241.12 Por. G. Bardy,  Melchisedech dans la tradition patristiąue,  RB 36 (1927) 25-26; F.L. Horton,   The Melchizedek Tradition. A Critical Examination ofthe Sources to the Fifth Century A.D. and in the    Epistle to the Hebrews,  Cambridge 1976, 101-105; Gianotto,  Melchisedek e la sua tipologia,  254-258.13 Epiphanius,  Panarion  67, 3, 4, GCS 37, 135-136: „Kai noKka  ijAuagfiw negi toi3 dyiou   JtvETj^axoę ói£^fjA.0£ ragi toijtou jioXAt)v jigaynaTEtaY |3oiU£xai Se xt]v te^eloy aiiTOij auataaiv    jtoiEiaOca aitó to-O 'AYaPatwwu 'Hacaou, Srj0£v cbę ev xw ’Ava(3(mxą> A.eyo(j,evo) e^eyev £X£la£ óxi   «£S£i^e [xoi ó ayyE^oę jt£gutax(ov £|j,jtQoa0£v (iou, xai eSei^e fiOi xai eltee' xię £(mv ó ev beĘią  toti   0eo€; xai Euta1 av  olSaę xijql£-AiyEi oi>xóę £axiv ó ayajtr)TÓę. Kai ttę eotiv ó aAAoę ó ófioioę aiitćó   £§ aQi 0 T£Qćov e^Ocóy; xai Eurca- aii YLvd)axEię. <X£yei'> xotixó £cruv tó ayiov  TWEUfia tó 'kokom  ev  738 RAFAŁ ZARZECZNY SJ W cytowanym powyżej tekście raz jeszcze stwierdza się tożsamość Melchize deka z Duchem Świętym (cj)doxei [...] jieęi tou dyiou Trvet>fiaTOc;, oxt orijTÓę eoxiv o MeXxL086e>c). Podobnie jak we wcześniejszym fragmencie, Epifaniusz wspomina, że Hierakas w swoim nauczaniu miał się opierać na tekstach Rz 8,  26 i Hbr 7, 3, tym razem jako dodatkowe źródło wskazując apokryficzne   Wniebowstąpienie Izajasza14.  Kluczem hermeneutycznym cytowanych fragmentów jest orędownictwo przed Bogiem15. W Rdz 8, 26 św. Paweł stwier-  dza, że Duch „wstawia się za nami w błaganiach nie dających się wyrazić   słowami” (tó jweCfia i)jceQ8vxuYxav£i oxevaYM-oIg cda^Toię). Także Melchizedek, będąc upodobnionym (a(J>a>[ioico[i8voę) do Syna Bożego, pełni funkcje   orędownika, skoro czytamy, że „pozostaje on kapłanem na zawsze” (Hbr 7,  1-3). Wreszcie Hierakas miał odwoływać się do apokryficznego świadectwa   Wniebowstąpienia Izajasza16.  Według Epifaniusza egipski asceta posługiwał  się tym dokumentem w kontekście dwóch tekstów biblijnych ze względu na   ukazane w nim podobieństwo (ó|i0Lft)0ig) preegzystującego Syna Bożego,   nazywanego też Umiłowanym (ó dyajtT]xóę) i Ducha Świętego17. Tak jak    Hbr 7, 3a wyraża upodobnienie (dcjjco^ouojiŚYoę) Melchizedeka do Syna Bożego, tak samo we Wniebowstąpieniu Izajasza  mówi się, że Duch jest podobny   (ójxoiov) do Umiłowanego. Właśnie połączenie tych trzech tekstów w następującym rozumowaniu: 1. Duch Święty pełni posługę wstawienniczą, jest więc   kapłanem; 2. Melchizedek jest najwyższym kapłanem i jako taki został upodobniony do Syna Bożego; 3. zatem Duch Święty jest podobny do Syna ooi xod EV TOtę jiQO(|>T|Tcaę. Kai f|v, 4>r]cńv, ojioiov xw ayamiT(5». ex totjtou   |3oi3X£Tai auviaxav tó   £ tQT|fi£vov a<j)a)noi(on£voę xą> mm xofi 0 eo {3 [ xevei  fcęEiję Etę xó Sir]V£X£ę”. 14 Tekst Wniebowstąpienia Izajasza  wydał krytycznie E. Norelli:  L Ascensione dlsaia. Text,   CCAp 7, Turnhout 1995; polskie tłumaczenie wersji etiopskiej i fragmentu greckiego wraz   z opracowaniem w: M. Starowieyski (red.),  Apokryfy Nowego Testamentu,  t. 3:  Listy i apokalipsy   chrześcijańskie,  Kraków 2001, 134-168.Na temat cytatu z Wniebowstąpienia Izajasza  w nauczaniu Hierakasa w ujęciu Epifaniusza   z Salaminy zob. także A. Acerbi,  Serra lignea. Studi sulla fortuna della Ascensione di Isaia,  Roma   1984, 42-47.Pełny tekst Wniebowstąpienia Izajasza  zachował się tylko w przekładzie na język etiopski;   posiadamy ponadto fragment grecki świadczący, że tekst ten był poddawany dogmatycznej pury-   fikacji. Obszerniej na temat losów tekstu wraz ze szczegółową interpretacją zagadnień w: M. Pesce   (ed.),  Isaia, il Diletto e la chiesa. Visione ed esegesi profetica cristiano-primitiva nelFAscensione di     Isaia. Atti del Convegno di Roma, 9-10 aprile 1981,  Brescia 1983; A. Acerbi,  Serra lignea,  Roma   1984, E. Norelli,  L Ascensione de Isaia. Studi su un apocrifo al crocevia dei cristianesimi,  Bologna   1994; E. Norelli,  L’Ascensione dlsaia. Commentarius,  CCAp 8, Turnhout 1995; R. Zarzeczny,    AGAP ETOS jako tytuł Chrystusa preegzystującego w Ascensio Isaiae,  Warszawa 1999 (maszynopis pracy magisterskiej w bibliotece PWT Bobolanum w Warszawie).Na temat znajomości Wniebowstąpienia Izajasza  w środowisku egipskim na podstawie   świadectw IV i V wieku zob. A. Acerbi,  L’Ascensione di Isaia nelle testimonianze del IV e V    secolo,  w. Pesce (ed.),  Isaia, il Diletto e la Chiesa,  s. 277-298. Całość problematyki przekazu tradycji   piśmienniczych związanych z tym apokryfem została omówiona w: Acerbi,  Serra lignea,  s. 13-67.  PNEUMATOLOGIA HIERAKASA Z EGIPTU 739 Bożego, miało pozwolić Hierakasowi na identyfikację Melchizedeka z Duchem Świętym18. Jak już zaznaczyliśmy, Epifaniusz w swej notatce wskazuje, że istotną rolę   w teologicznej wizji Hierakasa miał odgrywać tekst Wniebowstąpienia Izajasza.   Fragment używany przez Hierakasa (6-11) pochodzi z drugiej części apokryfu,   gdzie opisana została ekstatyczna podróż duszy proroka Izajasza, porwanej   i prowadzonej przez anioła-przewodnika poprzez wszystkie sfery, aż do siódmego nieba19. Cytat ten odpowiada fragmentowi 9, 27-3620:Izajasz uczestniczy   w liturgii niebiańskiej w siódmym niebie przed tronem Boga; u jego podnóża,   po prawej stronie (ev begią),  stoi Umiłowany (ó  ayajrriTÓę), a po lewicy (e£j   agicrteęaw) Duch Święty (tó dytov jrveij|ia). Obaj oddają chwałę Bogu oraz   pośredniczą w przekazywaniu chwały oddawanej Mu przez wszystkich mieszkańców wszechświata21.Według słów proroka Izajasza - w wersji przekazanej przez Epifaniusza -   Duch Święty jest „podobny do Umiłowanego” ( ójioioy  iro aya:n;r|T(p), co powinno oznaczać równość ich natur. Jednak fakt, że Duch przychodzi (eA0dyv) z lewej   strony może wskazywać, że zajmuje niższą pozycję w hierarchii niebiańskiej22. 18 Por. C. Gianotto,  Melchisedek e lo Spirito Santo. Alcuni aspetti della pneumatologia etero-   dossa tra il III e il IV secolo,  „Augustinianum” 20 (1980) 588.19 Idea mistycznego wstępowania do niebios jest zakorzeniona w apokaliptyce żydowskiej,   podobnie jak związane z tym elementy wizjonerskie, takie jak postępujące objawienie tajemnic   niebiańskich, wizja mieszkańców niebios i ich struktury (por. Rdz 28, 2; 2Kor 12, 2-5; lHen 72-   82; TestLewi 3; ApBarSyr 51, 7-16). Do tego dochodzą elementy właściwe dla s'rodowiska judeo-   chrześcijańskiego, jak liczba siedmiu niebios, rozbudowana chrystologia i pneumatologia angelo-   morficzna, szczególne znaki, takie jak korony, szaty chwały i palmy (zob. Ap 7, 9); por. J. Danielou,    Apocalyptiąue juive et messianisme chretien,  „Les Quatres Fleuves” 2 (1974) 10-21; A. Acerbi,    LAscensione di Isaia. Cristologia e profetismo in Siria nei primi decenni del II secolo  (SPM 17),   Milano 1989,49-54; G. Scholem,  Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki,  Warszawa 1997,78-85.20 Por. tekst etiopski w: CCAp 7, 105-107, tłum. polskie w: ANT III 157; zob. też Norelli,    Ascensio Isaiae. Commentarius,  CCAp 8, 480-494. Wśród zachowanych fragmentów greckich nie   ma tekstu 9, 27nn; w jednym z fragmentów koptyjskich znajdujemy tylko wersety 28-30. Pozostałe   recenzje Wnblz (paleobułgarska i łacińska) oraz  Legenda grecka  są wtórne i zepsute. Wydaje się,   że cytat u Epifaniusza pochodzi z drugiej ręki. Konfrontacja z podstawową wersją etiopską wskazuje, że nie jest to dokładny cytat, choć ogólny sens tekstu został oddany poprawnie. Synopsę   wszystkich tekstów daje A. Acerbi (  Serra lignea,  s. 44). Natomiast Norelli zwraca uwagę, że lekcja   Epifaniusza jest bliższa tekstowi łacińskiemu de Fantis i starobułgarskiemu, oraz wyciąga z tego   wniosek, że Hierakas mógł znać jakąś inną wersję grecką od tej, która posłużyła autorowi przekładu etiopskiego, por. E. Norelli,  Sulla pneumatologia dell’Ascensione di Isaia,  w: Pesce (ed.),    Isaia, il Diletto e la Chiesa,  s. 223-224. Stawiano nawet tezę, że fragment u Epifaniusza pochodzi   z bardziej pierwotnej (oryginalnej?) redakcji tekstu greckiego, co jak dotychczas nie znalazło   ostatecznego potwierdzenia, por. Norelli,  Ascensio Isaiae. Commentarius,  CCAp 8, 493.21 Najważniejsze pojęcia związane z interpretacją kultu niebiańskiego w kontekście teologii   angelomorficznej pierwszych wieków chrześcijaństwa analizuje A. Orbe,  Supergrediens angelos   (S. Ireneo, Adv. haer V 36, 3),  „Gregorianum” 54 (1973) 7-23.22 W czasie swej wędrówki prorok Izajasz ogląda stale powtarzającą się hierarchiczną strukturę niebios, w której widzi obok centralnie umieszczonego tronu po prawej i po lewej stronie
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks