OSMANLı DEVLETİ'NİN TARİKAT, TEKYE ve ZAVİYELERE KARŞI TAKİp ETTİ(;İ SİY ASET

Please download to get full document.

View again

of 52
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Categories
Published
OSMANLı DEVLETİ'NİN TARİKAT, TEKYE ve ZAVİYELERE KARŞI TAKİp ETTİ(;İ SİY ASET
  OSMANLı DEVLETİ'NİN TARİKAT, TEKYE  ve ZAVİYELERE KARŞI TAKİp ETTİ(;İ SİYASET* Y. Doç. Dr. Rifat ÖZDEMİR** i.  TARİKATLARıN ÇıKıŞıNDA ETKİLİ OLAN BAZISEBEPLER  "Tarikat"   yol, hal, şan, kamil bir mürşidin irşadıyla İslamı iyiyaşamak, farzlardan başka nafile ibadetlerle Allah'a yakın olmak,sofilere göre giyim ve zikir tarzında ayrıcalık göstermek gibi an-lamlara gelmektedir. Kelime ve deyim manalarında böyle farklıizah edilen tarikatların doğuşlarında da çeşit~i sebepler sayılmakta-dır. Bazılarına göre tarikatların doğuşunda, Islamın ana kaynaklarıolan  Kur'an-ı Kerim  ve  Hadis-i ŞerifIerde.yer   alan  "ve/ayet"   ve  "ke-ramer'   konusundaki hükümler ile bazı IsI~m bilginlerinin  "kera-met"   göstermesi veya öyle sanılması, yani Islam prensiplerinin de-ğişik bilginler tarafından çeşitli şekillerde izah ve yorumlanmasıgibi hususların etkili olduğu belirtilmektedir. 1. İs/am Hukukunda Vi/ayet ve Kerametin Yeri Bütün semavi dinlerde  "risa/et"   ve  "nühüvvet"   kurumunun ol-duğu, insanın yaratılışından beri her millete Allah'ın emirlerini geti-ren, içinde bulunduğu topluma doğruları öğreten birer peygamberingönderildiği, rivayet edilen bilgilere göre bunların sayılarının125.000 veya 225.000 arasında değiştiği  Kl}r'an-ı Kerim'de  ise adıgeçen peygamber sayısının 28 (Lokman, Uzeyr ve Zmkarneyn'innebi mi veli mi olduğu ihtilaflıdır) olduğu bilinmektedir. "Resul"   ve  "Nehi"   lik kurumunun yanında  "Ve/i"lik   kurumununvarlığını,  "Veli Kerameti"nin  hak ve gerçek olduğunu  Kur'an-ı Ke- *  Bu makalenin kısa bir özeti Fırat Üniversitesi tarafından Elazığ'da 29-30 Nisan1993 tarihleri arasında tertiplenen  "Hoca Alımet Yesel'i Senıpo::YlInılı"  ile Erciyes Üniver-sitesi'nce 26-29 Mayıs 1993 tarihleri arasında Kayseri'de tertiplenen  "Milletlerarası Hoca Alımet Yesel'i Sf;mpozYlImlı"na  tebliğ olarak sunulmuştur. .. .. **  Fırat Universitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Oğretim Uyesi Elazığ - TüRKİYE.  260  RİFATÖZDEMİR  rim  ile  Hz. Peygamber(a.s.)'ın  çeşitli hadislerinden de öğrenmekte-yiz.  Kur'an-ı Kerim'de Yunus Surestnin  62, 63 ve 64. ayetlerinde "veli"   kişilerin evsafı, dünya ve ahiret nimetlerinden elde edecekle-ri kazançlar tFk t~k anlatılırkeni  Meryem Surestnin  24, 25 ve 26.ayetlerinde 2,  Al-i Imran Suresi'nin  37. ayetinde 3,  Kehf Suresi'nin 16  ve 17. ayetlerinde 4 Allah'ın lütuf ve himmeti ile gösterecekleri  "Ke- ramet"lerin  hak ve doğru olduğu, insan üstü, akıl ve teknik üstü ba-zı güçlere sahip olduklan imkansız gibi görünen çeşitli işleri imkandahiline sokabildikleri belirtilmektedir. Kur'an-ı Kerim'de "Veli"lik   ve  "Veli Kişinin Kerameti"   böyletavsif edilip açıklanırken,  Hz. Peygambdin  (a.s.) hadislerin de deşöyle anlatılmaktadır:  Buhal'f   ve  Müslim  'in rivayet ettiği bir   hadis-i şerifte,  Ebu Mu-hammet Abdurrahman bin Ebu Bekir (r.a.) özet olarak şu hadisi ri-vayet etmiştir; "Suffe ashabından 3 kişiyi evime yemeğe götürdüm.Evdeki yemekten hep beraber yedik, Bitmedi. Sonra Hz. Peygam- bere gönderdik. Onlar ve bir antlaşma için gelen 12 kişi ve daha birçok kişi yedi. Yemek herkesi doyurdu" buyurmuşlardırs,. Ebu ı.  "Haberiniz olsunki Allah'ın Veli (kul)larl için hiçbir korku yoktur. Onlan mahzunda olacak değillerdir." (Ayet, 62); "Onlar iman edip takvaya ermiş olanlardır" (Ayet 63);"Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde(ler) vardır. Allah'ın sözlerinde asla de-ğişme (imkanı) yoktur. Bu en büyük saadetin ta kendisidir" (Ayet, 64) (Bkz. Hasan Basriçantay;  'Kıır'an-,'Hakim ve Med/-i Kerim.  CL, İstanbul, 1965, s.317-318; Elmalılı NamdiYazır;  Hak Dini Kur'an Dili Türkçe Te/siri. CA,  İstanbul, 1971, s.2730-2732.2. "Aşağısından ona şu nida geldi: "Tasalanma Rabbin senin alt (yan)ından bir su ar-kı vücuda getirmiştir. Hurma ağacını kendine doğru silk, üstüne deriimiş taze hurma dö-külecektir. Artık ye iç. Göz(ün) aydın olsun. Eğer beşerden herhangi birini görürsen bende, o çok esirgeyici (Allah'a) oruç adadım; onun için bugün hiç bir kimseye katiyyen sözsöylemeyeceğim" (Meryem Suresi Ayet 24, 25, 26), (Bkz. Hasan Basri çantay;  Kıır'an-, Hakim ve Med/-i Kerim (KHMK),  C2, İstanbul, 1965, s.554; Elmalılı Hamdi Yazır;  Hak  Dini Kıır'an Di/i Türkçe Te/çiri (HDKDT).  C.5, İstanbul, 1971, s.3303).3. "...Zckeriyya ne zaman (kızın bulunduğu) mihraba girdiyse onun yanında bir yi-yecek buldu: 'Meryem, bu sana nereden (geliyor?)' dedi. O da; bu Allah tarafından. Şüpheyoktur ki Allah kimi dilerse ona sayısız rızık verir" dedi. (Bkz. H.B. çantay;  KHMK,  Ci,s.88-89; E.H. Yazır;  HDKDT,  C2, s,1094),4. (Birbirlerine şöyle demişlerdi) "Mademki siz onlardan ve Allah'tan başka tapmak-ta olduklarından ayrıldınız, o halde mağaraya (çekilip) sığının ki Rabbiniz size rahmetin-.den genişlik versin işinizden de size mide hazırlasın" (Ayet, 16); (Onlara baksaydın) "gö-. rürdün ki güneş doğduğu zaman mağaralarının sağ tarafına yönelir, battığı vakit deonların sol yanını kesip giderdi. Kendileri ise oranın geniş bir yerinde idiler. Bu Allah'ınayetlerindendir. (Bir keramettir) ..." (Bkz. H.B. çantay;  KHMK,  C2, s.535; E.H. Yazır;  HDKDT.  C5, s.3229).5. Zcynü'd-Din Ahmed b. Ahmed b. Abdü'l-Latifi'z-Zcbidi;  Salıilı-i Bıılıari Mıılıta-sarı Tecrid-i Sarilı Tercemesi.  Çev, Ahmed Naim, C.2, Ankara, 1975, s,341.549. Buradayemeğin bitmemesi ve yemeğin ziyadeleşmesi  "Keramet"le  izah edilmektedir.   _ _ _  _   , , , , , , , , , , . . _ _  . OSMANLı DEVLETI'NİN TARİKAT, TEKYE VE ZAVİYELERE KARŞI SİYASETİ 261 Hureyre'den (r.a.) rivayet edilen bir başka hadiste Hz. Peygamber  (a.s.): "Sizden önce gelip geçen milletler için Allahu Teala tarafındankendilerine haber ilam olunan insanlar vardı. Şğer ümmetim içindede bunlardan bir kimse varsa o da muhakkak O~er'dir."   buyurmuş-lardır6, Eshabdan Cabir bin Semür'e (r.a.), Hz. ümer dönemine aitşu bilgiyi vermektedir. Hz. Ömer Sa'd b..Ebi Vakkas'ı Küfe'nin yö-netimi ile.görevlendirir. Fakat halktan bazıları ondan şikayetçi olur-lar. Hz. ümer Sa'd ile birkaç kişiyi Küfe'ye halkla yüzleştirmek üzere gönderir. Bu heyet Benü Abs mescidine girer ve halkaSa'd'dan şikayetçi olup olmadıklarını sorarlar. Cemaetden Usame b.Katade isminde bir kişi;  "Sa'd askerin başına geçip harp etmez, maltaksim ederken müsavat gözetmez"der.  Bunun üzerine Sa'd şu ceva- bı verir; "~ademki böyle söyledin. Ben de senin aleyhine üç duaedeceğim. Ilahi senin bu kulun yalancı ise, gösteriş için söyledi ise,'ömrünü uzat, fakirliğini çoğalt, fitnelere uğrat' "der. Sonraları buadama sorulduğu zaman  "kocamış, jitneye uğramış, zavallı bir pfr-i faniyim. Sa'd'ın bedduasına uğradım"   dediği rivayet edilmiştir. Ur-ve b. Zübeyr'den rivayet edilen başka bir hadis de şudur; Erva adlı bir kadın Medine valisi Mervan b. el-Hakem'e (r.a.), Said'i (La.),arazimqen bir parça aldı diye dava eder. Bu ağır itham karşısındaSaid;  "Ilahi eğer bu kadın yalancı ise, gözünü kör et ve onu kendiarsasında öldür."   Diye beddua eder. Hadisi rivayet eden Urve, "O kadının ölmeden gözü kör oldu. Nihayet bir gün tarlasında yürür-ken bir çukura düşüp öldü."   diye rivayet etmiştir   7. Bu konuda, özet olarak vereceğimiz şu hadisler de konuya da-ha net olarak açıklamaktadır:Cabir b. Abdullah'tan (r.a.) rivayet edilen bir hadiste;  "Uhud savaşı hazırlığında babam beni çağırdı, -ilk şehidin ben olacağımısanıyorum. Borçlarımı öde, kardeşlerine bak- dedi ve ertesi sabahilk şehid o oldu."   der  8•  Enes'den (r.a,) rivayet edilen bir başka hadis- 6. Zcynü'd-Din Ahmed b. Ahmed b. Abdü'I-Latifi'z-Zcbidi;  Salıilı-i Bulıari Mlflıta-sarı Tecrid-i Sarilı Tercemesi.  Çev.Kamil Miras C.9, Ankara, 1975, s.351-353. Hz. ümer (r.a.) hakkında buna benzer çok hadis mevcuttur. .7. Muhyiddin-i Nevevi; Riyazü's-Salihin, çev. Hasan Hüsnü Erdem, C.3, Ankara,1972, s.93, 94, 95. Çok özet halinde verdiğimiz bu iki hadis de Buhari ve Müslim tarafın-dan nakledilmiştir. Buradaki hadisler kişilerin kerametlerini açıklamaktadır.8. Muhyiddin~i Nevevi;  Riylizü's-Sa/ilıin,  Çev. H. Hüsnü Erdem, C.3, Ankara, 1972,s.97. Bunada, şehit düşen Abdullah kerameti ile şehit olacağını daha önceden bilip haber vermiştir.  262  RİfATÖZOEMİR  te; "Hz. Peygamber'in yanından gece çıkan 2 zatın önünde, 2 ışık  belirdi. Onların yolları ayrılınca, ışıklar da ayrıldı. Onları evlerinekadar aydınlıkta götürdüler" buyurmuşturı.Buraya kadar verdiğimiz ayet ve hadislerde  "velayet"   ve  "Ke-ramet"in  mahiyeti, özelikleri anlatılmıştır. Anlatıl.an bu hükümler daha sonraki yıllarda tecelli etmiş midir? Türk ve Islam tarihi için-de yer alan kişi ya da kişilerde görülmüş müdür? şeklinde bazı so-rular akla gelmektedir. "Tasavvur   ve  "tarikatlar"   üzerine yapılan çeşitli çalışmalarıile bazı Türk-IsHim büyükleri veya  "ulu"   kişileri üzerine anlatılanmenkıbelerde  "keramet"   in zuhur ettiği ifade edilmekt~dir. Bunlar-dan  Hoca Ahmed Yesevi, Yunus Emre, Muhyiddin lbnü'I-Arabi, Mevlana, Hacı Bayram Veli  ve  Akşemseddin  gibi  "ulu"   kişiler üze-rine anlatılan menkabeleri saymak mümkündür. "Pfr-i Türkistan"   ünvanıyla bilinen  Hoca Ahmet Yesevi'nin (tahminen ll. yüzyıl başlarında Türkistan'ın Yesi şehrinde dünyayagelip, 1166-1167'de vefat etmiştir. Bugün türbesi Kazakistan devle-ti sınırları içindeki Çimkent bölgesindeki Türkistan şehri içinde bu-lunmaktadır)  suda bo/Julmakta olan bir bezirgah'a elini uzatarak hem kendini, hem de mallannı kurtardı/Jı, tekyesinde hem erkeklerehem de kadınlara ders verdi/Jini yadırgayan Maveraünnehr ve Ho-rasan ülemasına bir hokka içinde ateş ve pamuk gönderdi/Ji ve ate- şin pamu/Ju yakmadı/Jının görüldü/Jü ıo,  aynı şekilde  Yunus Emre'nin yaptığı dua sonucunda sofraya daha bol yemeklerin geldiği anlatı-lan menkıbelerdendir.1165m (560 h.) tarihinde  Endülüs'te  (İspanya) doğup  Fas, Tu-nus  ve  Cezayir   gibi  Kuzey Afrika  ülkelerini dolaştıktan sonra  Mek-ke'de  ikamet eden, 1206-1240 m. yılları arasında  Anadolu'ya  gelip Konya, Erzurum, Erzincan, Sivas  .ve  Malatya  gibi Türk şehirlerinde15 yıl yaşayan,  Selçuklu Sultanı Izzeddin Keykaus  (1210-1274 m.}yetişmesinde büyük emeği olan ve en nihayet  Meı:lana'ya (1207- 1273m.) geniş ölçüde tesir etmiş olan  Muhyiddin lbnü'I-Arahlnin 9. Zeynü'd-Oin Ahmed b. Ahmed b. Abdü'l-Uitifi'z-Zebidi;  Sahih-i Bııhari Mııhta-san Tecrfd-i Sarih Tercemesi.  çev. Ahmed Naim, C.2. Ankara, 1975, s.4 10-4 13. Bu ışık-lar Hz. Peygamberin  "mııcizesi"   ile bu iki zatın  kerameti  olarak izah edilmektedir.10. Kemal Erasıan; Divan-ı Hikmet'ten Seçmeler, müellifi, Hoca Ahmet Yesevi,KüL. Bak. Yayını, Ankara, 1991, s.6-18-21; Fuat Köprülü;  Türk Edehiyatında ilk Mıııa-savvıflar.  Ankara, 1981, s.26-180; Naim Bek Nurmuhammedoğlu;  Hoca Ahmet YeseviTürhesi.  Haz. Hayati Bice, KüL.Bak. Yayını, Ankara,  i 99  ı, s.3- i 4. Bu eser 14. asırda Ti-mur tarafından inşa edilen Yesevi türbesi hakkında zengin bilgi vermektedir.  OSMANLı DEVLETİ'NİN TARİKAT. TEKYE VE ZAVİYELERE KARŞI SİYASETİ 263 "Benim söylediğimi tek gözü olanlar değil, iki gözü olanlar an-lar...",  sözünden sonra  "Fütuhat"   adlı eserinde çokça anlattığı olayve hikayeler yer almaktadır. Bu hikayelerden bazılarında: bir veya. bir buçuk yaşlarındaki kızı ~yneb'in fasih konuşması, ~slam  "fı-kıh"ı  hakkında fetva vermesi, Ibnü'l-Arabi'nin babası Ali Ibn-i Mu-hammed'in öleceğini 15 gün i?ncesinden bilmesi, bir kuşun denizedüşen adamı kurtarması, Hz. ıbrahim'in ateşe atılıp, ateşin yakma-dığına inanmayan bir filozofun elbisesi üzerine bir şeyhin (gönülerinin) ateş koyması ve ateşin yakmaması vb. gibi birçok hadise an-latılmaktardu!ı. Yine Mevlana'nın tahminen 1257 veya 1262 m ta-rihlerinde Konya'da yaptığı bir sohbet sırasında  "Kırşehir'deki Ahi Nasruddin Zaviyesi yarın bize geçecek"   şeklinde ifadede bulunmasıve o gece Ahi Evran Nasruddin'in ölmesi ve zaviyenin Mevlevileregeçmesi olayı anlatılmaktadır!ı. Benzer şekilde  Hacı Bayram Ve- /i'nin Temmuz 1421'de,  Edirne'de, Osmanlı Sultanı II. Murat'la  bu-luştuğu zaman, kendisine husumet besleyen bir vezirin içine zehir konulmuş şerbet ikram ederek zehirlernek istemesi üzerine  Hacı Bayram Veli'nin "Biz içelüm, mazaratı başkasına olsun"   diyerek ze-hirli şerbeti içmesi üzerine, zt:hiri sunan vezirin derhal ölmesi  13, Akşemseddin'in II. Murad'a  "Istanbul'un fethinin size değil ama(Fatih'i göstererek) şu çocuğa nasip olacak"   şeklinde beyanda bu-lunması, fetihten sonra Hz~ Halil Ibn-i Zeyd el-Ensari'nin kabrinikeşf ve tesbit etmesi ı4 gibi hadiselerin hemen hemen hep~ide bu "şeyh"   ve  "ulu"   kişilerin  "kerameti"   ile izah edilmektedir. Işte bu bilge ve gönül ehli kişilerin bilgisini, yaşayışını,  "kerametlerini"  gören veya sezen müslüman cemaatlerin bunları kendilerine  "ku- tup"   ve  "mürşit"   olarak görmeğe başlamalarının bir uzantısı olarak  bazen o  "ulu"   kişi adına tarikat ve cemaatler teşekkül etmiştir. Butarikatlarda o  "ulu"   kişinin düsturlarına, kılavuzluğuna uygun ola-rak İslami hükümler yaşanmaya çalışılmıştır. Bu şekilde doğan tari-katlarda, bu  "bilgi"   ve  "lIlu"   kişiler   "eh/-i siinnet"   kaidesine uyarlar-sa tarikatların bütün kaide ve kuralları da  "ehi-i siinnet"   prensiplerine uymuş oluyordu. Bu izahıardan sonra, tarikatların do-ğuşunda  "velayet"   ve  "keramet"   hakikatlarının etkili olduğunu söy-lememiz mümkündür. i i.  Muhyiddin İbnü'I-Ariibi;  El-Fıııııhal el-Mekkiye,  çev. Nihat Keklik. KüL. Bak.Yayını. Ankara. 1990. s.V. Vi. XVII. 12I:.L'I8. . ..12. Mikiiil. Bayram; "Ahi Evran'ın Oldürülmesi ve ölüm tarihinin tesbiti",  JUEF Ta- rih Eıısliiliisii Dergisi,  S. i 2. İstanbul. 1982. s.52  i -540.13. Ethem Cebecioğlu;  Hacı Bayram Yeli,  Ankara. 1991. s.53. 56-61-69; BursalıMehmet Tahir Er.;  Osmaıılt Miil'llif1eri,  C. i. Istanbul. 1972. s. 103- 104.14. Bursalı Mehmet Tahir Efendi;  Osmaıılt Miiellif1eri,  C.  i. İstanbul. 1972. s.27-29.
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks